15/03/2010

Онгушт

Posted in История, Культура tagged , в 10:11 пп от ghalgha

Онгушт гIалгIай къаьнагI йолча юртех цаI я. Из маца Iойиллай ховш дац. БарайттлагIа баьшу чакхдоалаш гуржий мохктохкархочо, паччахь цIен тIара волча Багратиони Вахушти хьоаю из юрт, амма юрт маца Iойиллай Онгушта бахача наха дагадагIац, аьнна, язду Вахуште.

Онгушт Iойиллар Эса чIожара гIалгIай ба. Онгушт цхьана хана йоккха шахьар хиннай.

Онгушта юхе «ДаьттагIой баьгIача» яхаш моттиг я. ДийтлагIа бIаьшу чакхдоалаш АстагIа Темар вай мехка венача хана, ДаьттагIера Темара эскарах байда хьалбаьхка даьттагIой баьхаб цига цхьан юкъа.

1770-гIча шера Онгуштарча наха Барт-Босе яхача моттиге Эрсий мехкаца барт беш кулг яьздича хана Онгушта 24 зIамига юрт хиннай. 1858-гIча Шера, ГIалгIай мехка йоккхий юрташ Iоехкача хана, уж юрташ йоха а яь, цхьа юрт – Онгушт Iойиллай Эрсий паччахьа амарца.

Цу юрта цIерах хьахиннад эрсий метталара «ингуши» яха дош. «Онгушт» яхача деша ший маIан Iилманхошта довзац.

1860-гIча шера, Онгуштара гIалгIай ара а баьха, цу метте Iойиллар гIазкхий станица, «Тарская», аьнна, цIи а тилла. Онгушта гIаскхий баьхар Советий Iаьдал отталца. Советий Iаьдал эттачул тIехьагI Онгушт юха а бáха Iохайжар гIалгIай. Юрт цIи а меттаоттайир.

1944-гIча шера, галгIай СибрегIа бахийтачул тIехьагI, Онгушт хIирий Iохайжар. Юрта цIи юха а хийцар цар, «Тарское», аьнна. 1957-гIча шера гIалгIай цIабаьхкачул тIехьагI, Онгушт ХIирий-мехка доалахь йисай. Шоай юрта, шоай цIеношка гIалг1ай чу ца а бита, юрта юхе керда юрт Iойиллай гIалгIаша.

1992-гIча шера, октябрь бетта Буро тIеи Пригородни районеи баьхача гIалгIашта духьал эрсий эскарои хIираши тIом болабаьчул тIехьагIа, гIалгIай юха дIабаха безаш хилар юртара. ГIалгIай дIабахачул тIехьагIа еррига юрт йоагайир хIираша, цIенош вIашагIдаьхар. ХIанз гIалгIай юха а шоай цIенош юхахьалдеш ба Онгуште.

Онгушта юкъегIолла ГIалми Iодода. Из доацаш а кхы дукха зIамига хиш да Онгушта юхегIолла Iодолхаш: Гийрхи, Ахкирг, Iаьрчхи, Боархи, Буонхи, Сунхи, кхыдараш а.

Онгушта гонахьа дукха наха цIераш йоахаш моттигаш я: Ха даьгIача, Кхортой баьха дукъ, Шера чIодж, ЭгIара чIодж, Iаьли никъ, ЭгIара гIогIар чIодж, Лохерча гIогIара чIодж, МагIа гIогIара дукъ, Аллам босе, Къаж босе, Иловге, Буона чIодж, Сун чIодж, ЗIий чIодж, ГIалгIай аре, Хьамча къонгий аре, Баьрс вийначе, Диназа дегIа чурт, иштта кхыяраш а.

Онгуште бах Евкурнаькъан, Поалонкой, Оздой, Кхорахой, Оалгатхой, ТIоаршхой, Матенаькъан, Шоанхой, Ноакастхой, Кокурхой, Коазой, БIархой, ТIумхой, Хамхой, Буружнаькъан, Дзарахнаькъан, Хьулхой, Лоалахой, Леймой, Мейринаькъан (Сейнарой), ГIуражнаькъан, Хазнаькъан, Куотанаькъан, Тоачнаькъан (Мецхалой), Гатинаькъан, Цисканаькъан, Баркинхой, Хоаной, кхыбараш а.

ГIалгIай мохк (ГIалгIай тархьарах берашта лаьрхIа дола дувцараш)
Нурдин Кодзоев